Một kỳ thi tốt nghiệp THPT trên máy tính đúng nghĩa phải là sự chuyển đổi toàn diện từ thiết kế bài thi, xây dựng ngân hàng câu hỏi, tổ chức thi đến phân tích và sử dụng kết quả.
Bộ GD&ĐT xây dựng lộ trình chuyển kỳ thi tốt nghiệp THPT từ hình thức thi trên giấy sang thi trên máy tính là một bước đi phù hợp với xu thế chuyển đổi số trong giáo dục. Tuy nhiên, điều khó nhất của quá trình chuyển đổi không phải là đầu tư thêm máy tính hay xây dựng phần mềm tổ chức thi mà là thay đổi tư duy về mô hình khảo thí phù hợp.
Nếu chỉ lấy đề thi trên giấy đưa lên màn hình máy tính thì đó mới chỉ là chuyển đổi phương tiện làm bài. Một kỳ thi trên máy tính đúng nghĩa phải là sự chuyển đổi toàn diện từ thiết kế bài thi, xây dựng ngân hàng câu hỏi, tổ chức thi đến phân tích và sử dụng kết quả.
Chính vì vậy, muốn chuyển đổi thành công, trước hết cần nhìn nhận đây là quá trình đổi mới mô hình khảo thí chứ không chỉ là ứng dụng công nghệ.
Bài học từ các kỳ thi chuẩn hóa trên thế giới
Chuyển từ thi trên giấy sang thi trên máy tính không phải là câu chuyện mới. Trong hơn hai thập kỷ qua, hầu hết các kỳ thi chuẩn hóa lớn trên thế giới đều đã thực hiện quá trình chuyển đổi này.
Các kỳ thi đánh giá năng lực ngoại ngữ quốc tế, các kỳ thi chuẩn hóa như SAT, ACT… ở các quốc gia phát triển hiện nay đều được tổ chức trên máy tính. Không ít kỳ thi còn tiến thêm một bước khi áp dụng thi thích ứng trên máy tính (Computerized Adaptive Testing – CAT), trong đó đề thi được điều chỉnh theo năng lực của từng thí sinh trong quá trình làm bài.
Điều đáng chú ý là không có tổ chức khảo thí nào bắt đầu bằng việc đưa nguyên đề thi trên giấy lên màn hình máy tính.
Trước khi chuyển đổi, họ đều phải thiết kế lại bài thi cho phù hợp với môi trường số; xây dựng ngân hàng câu hỏi đủ lớn và được chuẩn hóa; phát triển hệ thống khảo thí điện tử; tổ chức các đợt thử nghiệm để kiểm chứng tính tương đương của kết quả giữa hình thức thi trên giấy và thi trên máy tính trước khi triển khai chính thức.
Chuyển đổi mô hình khảo thí chứ không chỉ chuyển đổi công nghệ
Một trong những hiểu lầm phổ biến là cho rằng thi trên máy tính đơn giản là thay giấy bằng màn hình. Nếu cách thiết kế bài thi không thay đổi, ngân hàng câu hỏi vẫn được xây dựng theo tư duy làm đề thi trên giấy vẫn giữ nguyên như hiện nay thì lợi ích của thi trên máy tính sẽ rất hạn chế. Khi đó, máy tính chỉ đóng vai trò là công cụ hiển thị câu hỏi và ghi nhận câu trả lời.
Trong khi đó, ưu thế lớn nhất của thi trên máy tính không nằm ở việc tiết kiệm giấy hay rút ngắn thời gian chấm thi.
Điểm mạnh thực sự của hình thức này là khả năng tổ chức nhiều đợt thi, nhiều ca thi; khả năng sinh nhiều phiên bản đề thi có độ khó tương đương từ cùng một ngân hàng câu hỏi; tăng cường bảo mật; tự động hóa nhiều khâu tổ chức; đồng thời cho phép sử dụng các dạng câu hỏi phong phú hơn để đánh giá năng lực người học.
Muốn khai thác được những ưu thế đó, toàn bộ hệ thống khảo thí phải được thiết kế lại ngay từ đầu. Đó cũng là lý do vì sao điều kiện đầu tiên để triển khai kỳ thi tốt nghiệp THPT trên máy tính không phải là đầu tư máy tính mà là thiết kế lại bài thi.
Thiết kế lại bài thi theo năng lực cần đánh giá
Đây là điều kiện quan trọng nhất, bởi bài thi chính là công cụ quyết định kỳ thi sẽ đo lường điều gì. Đề thi trên giấy hiện nay được thiết kế cho một môi trường khảo thí với những giới hạn nhất định về hình thức thể hiện và cách thức tương tác của thí sinh.
Trong khi đó, môi trường số cho phép sử dụng nhiều dạng thức câu hỏi hiện đại hơn, có thể tích hợp hình ảnh, dữ liệu, âm thanh, video, tình huống mô phỏng hoặc các hình thức tương tác mà thi trên giấy rất khó thực hiện.
Điều đó không có nghĩa phải thay đổi mục tiêu của kỳ thi. Ngược lại, nguyên tắc quan trọng nhất khi chuyển đổi là giữ nguyên chuẩn đánh giá nhưng đổi mới cách thức đánh giá.
Bài thi trên máy tính phải được thiết kế dựa trên các năng lực cần đánh giá và các yêu cầu cần đạt của Chương trình giáo dục phổ thông. Mặc dù cấu trúc bài thi, số lượng câu hỏi, thời lượng làm bài hay dạng thức câu hỏi có thể khác với bài thi trên giấy, nhưng phạm vi nội dung, mức độ yêu cầu và năng lực được đo lường phải tương đương.
Đây là yêu cầu bắt buộc để bảo đảm công bằng trong giai đoạn chuyển tiếp khi tồn tại đồng thời hai hình thức thi.
Xây dựng ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa và hệ thống khảo thí hiện đại
Nếu bài thi là công cụ để đánh giá năng lực thì ngân hàng câu hỏi chính là nền tảng quyết định chất lượng của kỳ thi trên máy tính.
Ở kỳ thi trên giấy hiện nay, cơ quan ra đề chủ yếu xây dựng một hoặc một số đề thi cho một đợt thi. Cách tiếp cận này phù hợp khi tất cả thí sinh làm bài cùng một thời điểm.
Nhưng khi chuyển sang thi trên máy tính, tổ chức nhiều đợt thi, nhiều ca thi trong khoảng thời gian sau khi học sinh hoàn thành Chương trình giáo dục phổ thông, tư duy đó không còn phù hợp. Khi mỗi ca thi có thể sử dụng một phiên bản đề khác nhau thì yếu tố quyết định không còn là “đề thi” mà là chất lượng của ngân hàng câu hỏi.
Nói cách khác, điều được kế thừa từ kỳ thi trên giấy là các câu hỏi đã được xây dựng, chứ không phải các đề thi. Tất nhiên, không phải mọi câu hỏi đang có đều có thể đưa ngay vào ngân hàng. Mỗi câu hỏi cần được rà soát, chỉnh sửa theo cấu trúc bài thi mới, thử nghiệm trên diện rộng, phân tích các chỉ số đo lường và chuẩn hóa trước khi chính thức sử dụng.
Đi cùng với ngân hàng câu hỏi là một hệ thống khảo thí hiện đại có khả năng quản lý ngân hàng, sinh đề tự động, mã hóa dữ liệu, tổ chức thi, chấm thi và phân tích kết quả sau thi. Hệ thống này không chỉ phục vụ tổ chức kỳ thi mà còn cung cấp dữ liệu để tiếp tục hiệu chỉnh câu hỏi, từng bước nâng cao chất lượng ngân hàng qua mỗi kỳ thi.
Chuẩn bị đầy đủ cho người học và hệ thống tổ chức thi
Một kỳ thi mới sẽ không thể thành công nếu người học và hệ thống tổ chức chưa sẵn sàng.
Đối với học sinh, điều cần làm không chỉ là biết sử dụng máy tính mà còn phải làm quen với giao diện phần mềm, quy trình làm bài, cách chuyển đổi giữa các câu hỏi, đánh dấu câu hỏi cần xem lại và đặc biệt là các dạng thức câu hỏi mới.
Những yếu tố này cần được hình thành thông qua các bài thi thử và hệ thống luyện tập, để kỹ năng sử dụng phần mềm không trở thành yếu tố ảnh hưởng đến kết quả đánh giá. Đặc biệt, là đối với đối tượng học sinh ở vùng sâu, vùng xa có khả năng tiếp cận với công nghệ thông tin chưa nhiều.
Đối với đội ngũ tổ chức thi, yêu cầu còn cao hơn. Giáo viên, cán bộ coi thi, cán bộ kỹ thuật và các hội đồng thi cần được tập huấn về quy trình vận hành kỳ thi trên máy tính, từ khâu chuẩn bị phòng thi, xử lý sự cố kỹ thuật đến bảo đảm an toàn, bảo mật dữ liệu.
Song song với yếu tố con người là hạ tầng kỹ thuật. Các điểm thi phải đáp ứng các yêu cầu về thiết bị, đường truyền, nguồn điện, hệ thống dự phòng và các phương án ứng phó khi xảy ra sự cố. Chỉ cần một khâu trong chuỗi này không bảo đảm cũng có thể ảnh hưởng đến tính ổn định và công bằng của kỳ thi.
Có thể thấy, thi trên máy tính không phải là câu chuyện của riêng công nghệ. Đó là sự phối hợp đồng bộ giữa con người, quy trình và hạ tầng kỹ thuật.
Triển khai theo lộ trình để kiểm chứng trước khi áp dụng đại trà
Ngay cả khi đã chuẩn bị đầy đủ các điều kiện nêu trên, việc chuyển đổi cũng không nên thực hiện đồng loạt ngay từ đầu.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy hầu hết các kỳ thi chuẩn hóa đều trải qua giai đoạn thí điểm trước khi chuyển đổi hoàn toàn. Mục tiêu của giai đoạn này không chỉ là kiểm tra khả năng vận hành của hệ thống mà quan trọng hơn là kiểm chứng chất lượng của bài thi và tính tương đương của kết quả đánh giá.
Đối với kỳ thi tốt nghiệp THPT, trong giai đoạn đầu có thể cho phép học sinh đăng ký dự thi trên máy tính theo nguyện vọng và vẫn được dự thi theo hình thức thi trên giấy. Việc tổ chức song song hai hình thức sẽ tạo điều kiện để cơ quan quản lý so sánh dữ liệu, đánh giá sự tương đương giữa hai bài thi, hoàn thiện quy trình kỹ thuật và từng bước mở rộng phạm vi triển khai.
Chỉ khi có được bằng chứng khoa học đó thì việc chuyển đổi hoàn toàn mới tạo được niềm tin và sự đồng thuận trong xã hội.
Chuyển đổi mô hình khảo thí là mục tiêu cuối cùng
Nhìn từ kinh nghiệm quốc tế cũng như yêu cầu thực tiễn của Việt Nam, có thể thấy điều kiện tiên quyết để tổ chức thành công kỳ thi tốt nghiệp THPT trên máy tính không phải là đầu tư bao nhiêu máy tính hay xây dựng phần mềm hiện đại đến đâu.
Điều quan trọng hơn là phải xây dựng được một hệ thống khảo thí hiện đại, trong đó bài thi được thiết kế theo năng lực, ngân hàng câu hỏi được chuẩn hóa, quy trình tổ chức được số hóa và kết quả đánh giá được kiểm chứng bằng dữ liệu. Đó cũng chính là bản chất của quá trình chuyển đổi.
Chuyển từ thi trên giấy sang thi trên máy tính không phải là thay đổi phương tiện làm bài mà là chuyển đổi toàn diện mô hình khảo thí. Công nghệ chỉ là công cụ; chất lượng của kỳ thi vẫn được quyết định bởi chất lượng của hệ thống khảo thí đứng phía sau công nghệ.