TS. Sái Công Hồng
Trong quá trình triển khai các kỳ thi ĐGNL, không ít tranh luận đã nảy sinh quanh việc thiết kế câu hỏi “có ý nghĩa thực tiễn”. Nhiều câu hỏi được xây dựng với bối cảnh đời sống tưởng như rất thực tế nhưng lại xa rời trải nghiệm của học sinh, thiếu tính hợp lý hoặc trở nên gượng ép. Thực trạng này phản ánh một cách hiểu chưa đầy đủ về bản chất của câu hỏi ĐGNL: coi thực tiễn là tiêu chí bắt buộc, trong khi bỏ qua mục tiêu cốt lõi là đo lường năng lực môn học.
Những ngộ nhận quanh câu hỏi thi/kiểm tra đánh giá năng lực
Trong những năm gần đây, thi/kiểm tra ĐGNL được xem là một trong những giải pháp quan trọng nhằm đổi mới kiểm tra, đánh giá trong giáo dục. Tuy nhiên, cùng với sự phổ biến của khái niệm này là nhiều cách hiểu chưa thật sự đúng, đặc biệt liên quan đến câu hỏi thi/kiểm tra ĐGNL môn học.
Có sự hiểu lầm khá phổ biến là đồng nhất ĐGNL với việc vận dụng thực tiễn. Trên thực tế, vận dụng thực tiễn chỉ là một trong nhiều cách để thể hiện năng lực, và thường là biểu hiện của năng lực ở mức độ cao.
Một ngộ nhận khác là cho rằng câu hỏi ĐGNL phải khác hoàn toàn với câu hỏi truyền thống, thậm chí không cần chú trọng đến kiến thức, kĩ năng. Quan niệm này đã dẫn đến việc phủ nhận vai trò của kiến thức và kĩ năng, trong khi đây chính là nền tảng để năng lực được hình thành và phát triển.
Đánh giá năng lực và vai trò của kiến thức, kĩ năng
Về bản chất, ĐGNL là đánh giá khả năng huy động và sử dụng kiến thức, kĩ năng và tư duy của người học để thực hiện một nhiệm vụ học tập cụ thể. Năng lực không tồn tại một cách trừu tượng, mà luôn được biểu hiện thông qua các hành động nhận thức như đọc hiểu, phân tích, lập luận, so sánh, đánh giá hay giải quyết vấn đề. Vì vậy, câu hỏi ĐGNL không phải là câu hỏi “mẹo” hay đánh đố, mà là câu hỏi buộc học sinh phải suy nghĩ, tư duy, phải lựa chọn cách tiếp cận và phải vận dụng những kiến thức, kĩ năng đã học.
Kiến thức và kĩ năng không đối lập với năng lực mà chính là thành tố cấu thành năng lực môn học. Không thể có năng lực toán học nếu học sinh không nắm chắc khái niệm và phương pháp toán, cũng như không thể có năng lực ngôn ngữ nếu thiếu vốn từ và kĩ năng đọc hiểu, kĩ năng viết. Điều quan trọng không phải là có kiểm tra kiến thức hay không, mà là kiến thức được yêu cầu ở mức độ nào và được sử dụng ra sao. Khi học sinh phải huy động kiến thức để phân tích, giải thích hoặc đưa ra kết luận, kiến thức lúc này đã trở thành biểu hiện trực tiếp của năng lực.
Vận dụng thực tiễn trong mối quan hệ với năng lực môn học
Một trong những điểm cần làm rõ là mối quan hệ giữa vận dụng thực tiễn và ĐGNL. Trên thực tế, vận dụng thực tiễn chỉ là một trong nhiều cách để thể hiện năng lực, và thường là biểu hiện của năng lực ở mức độ cao. Không phải mọi câu hỏi ĐGNL đều cần có bối cảnh đời sống. Năng lực của học sinh có thể được thể hiện rất rõ trong các nhiệm vụ học thuật như phân tích văn bản, lập luận toán học, giải thích hiện tượng khoa học hay đánh giá thông tin.
Việc lạm dụng bối cảnh thực tiễn đôi khi khiến câu hỏi trở nên gượng ép. Có những câu hỏi mang “vỏ” thực tiễn nhưng nội dung lại xa rời trải nghiệm của học sinh, hoặc bối cảnh không phục vụ trực tiếp cho yêu cầu đánh giá. Trong những trường hợp này, bối cảnh không những không làm rõ năng lực cần đo mà còn gây nhiễu, khiến học sinh khó xác định trọng tâm của câu hỏi. Điều đó cho thấy thực tiễn chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó phục vụ mục tiêu ĐGNL, chứ không phải là yếu tố bắt buộc mang tính hình thức.
Thiết kế câu hỏi và đề thi theo năng lực cần đạt
Câu hỏi thi ĐGNL môn học cần xuất phát từ yêu cầu cần đạt đã được xác định trong chương trình môn học. Mỗi câu hỏi phải nhằm đo lường một hoặc một nhóm năng lực cụ thể, thông qua việc huy động kiến thức và kĩ năng đặc thù của môn học đó. Nếu câu hỏi không gắn với mục tiêu năng lực rõ ràng, việc đánh giá sẽ trở nên mơ hồ và thiếu giá trị.
Không chỉ từng câu hỏi riêng lẻ, mà toàn bộ đề thi/kiểm tra ĐGNL cũng cần được thiết kế một cách hệ thống. Một đề thi tốt phải bao quát được các năng lực cốt lõi cần đo, đồng thời phân bố câu hỏi hợp lý để mỗi năng lực đều có cơ hội được thể hiện. Mỗi câu hỏi chỉ phản ánh một phần nhỏ năng lực của người học, vì vậy chỉ khi có một hệ thống câu hỏi đủ số lượng, cân đối về nội dung và mức độ, kết quả đánh giá mới phản ánh đúng năng lực tổng thể của thí sinh.
Đề thi đánh giá năng lực: bao quát và phân hóa
Bên cạnh tính bao quát, đề thi ĐGNL cần đảm bảo khả năng phân hóa. Đề thi cần có các câu hỏi ở nhiều mức độ khác nhau, từ cơ bản đến nâng cao, nhằm phân định được học sinh ở các mức năng lực khác nhau. Nếu tất cả câu hỏi đều quá dễ, đề thi sẽ không nhận diện được học sinh có năng lực cao; ngược lại, nếu tất cả câu hỏi đều quá khó, đề thi sẽ không phản ánh đúng năng lực của đa số thí sinh.
Phân hóa không nhằm mục đích gây khó dễ cho người học, mà nhằm phản ánh đúng sự khác biệt về năng lực, từ đó phục vụ cho công tác tuyển chọn, xếp loại và định hướng học tập. Một đề thi ĐGNL hiệu quả không chỉ cho biết ai đạt hay không đạt, mà còn cho thấy thí sinh đạt ở mức độ nào.
Hiểu đúng câu hỏi và vai trò của giáo viên trong đánh giá năng lực
Dù câu hỏi và đề thi được thiết kế tốt đến đâu, việc hiểu đúng câu hỏi của học sinh vẫn giữ vai trò quyết định. Câu hỏi ĐGNL thường chứa nhiều thông tin, trong đó có cả dữ kiện trọng tâm và dữ kiện gây nhiễu. Nếu học sinh không đọc kĩ đề, không xác định đúng yêu cầu, năng lực thực sự khó có cơ hội được thể hiện. Do đó, hiểu đúng câu hỏi cũng chính là một biểu hiện quan trọng của năng lực.
Trong bối cảnh đó, giáo viên giữ vai trò then chốt trong việc định hướng dạy học và kiểm tra đánh giá. Giáo viên cần phân biệt rõ rằng ĐGNL không phủ nhận kiến thức và kĩ năng, mà đòi hỏi tổ chức dạy học sao cho học sinh được sử dụng kiến thức và kĩ năng một cách chủ động, có mục đích. Trong quá trình giảng dạy, cần chuyển trọng tâm từ việc truyền đạt nội dung sang tạo cơ hội cho học sinh phân tích, lập luận và giải quyết vấn đề. Khi xây dựng đề kiểm tra, giáo viên cần bám sát các năng lực cần đạt của môn học, tránh chạy theo thực tiễn một cách máy móc, đồng thời đảm bảo đề thi có tính bao quát và phân hóa hợp lý. Chỉ khi giáo viên hiểu đúng và triển khai đúng tinh thần ĐGNL, việc dạy học và kiểm tra đánh giá mới thực sự góp phần phát triển năng lực người học một cách bền vững và thực chất.